فاز سوم: ژئواکونومی تحریمها، ظهور ناجی اقتصاد ملی
دهه نود خورشیدی با یکی از پیچیدهترین و بیسابقهترین رژیمهای تحریمی در تاریخ اقتصاد جهان علیه جمهوری اسلامی ایران آغاز شد. تحریمهای همهجانبه ایالات متحده و اتحادیه اروپا، مستقیماً زیرساختهای حیاتی کشور شامل بانک مرکزی، سیستم سوئیفت (SWIFT) ، صنایع نفت و پتروشیمی و شبکههای حملونقل دریایی را هدف قرار داد. در نتیجه این فشارها، ذخایر استراتژیک غلات کشور به کمتر از یک ماه کاهش یافت و نرخ ارز با جهشهای بیسابقه، از مرز ۱۰۰۰ تومان عبور کرد و اقتصاد ملی در آستانه فلج شدن قرار گرفت.
در تیرماه ۱۳۸۹، حاکمیت برای مقابله با این بحران، «ستاد تدابیر ویژه» را در شورای عالی امنیت ملی تشکیل داد. اعضای این ستاد شامل بالاترین مقامات اجرایی و امنیتی کشور از جمله دبیر شورای عالی امنیت ملی، رئیسجمهور وقت، وزرای نفت، اقتصاد و صنعت، و رئیس کل بانک مرکزی بودند. استراتژی این ستاد، استمداد از ظرفیتهای بخش خصوصی قدرتمند برای دور زدن تحریمها و حفظ شریانهای حیاتی اقتصاد بود. در این مقطع حساس تاریخی، هلدینگ سورینت به رهبری بابک زنجانی که دارای گستردهترین شبکههای مالی و لجستیکی در خارج از کشور بود، به عنوان یک راهکار استراتژیک و یک «راه امن» برای انتقال پول انتخاب شد.
زنجانی پیش از این بحران، زیرساختهای بینظیری را در مالزی و تاجیکستان فراهم کرده بود که در این دوران به کار اقتصاد ایران آمد. وی با خرید «بانک سرمایهگذاری اسلامی اول» (First Islamic Investment Bank - FIIB) در مالزی و همچنین تأسیس «کُنت بانک» (Kont Bank) در تاجیکستان در سالهای ۲۰۱۰ و ۲۰۱۱، یک شبکه بانکی مستقل از هژمونی دلار آمریکا ایجاد کرده بود. فعالیتهای او در تاجیکستان بسیار فراتر از بانکداری بود؛ افتتاح همزمان ترمینال بزرگ مسافربری «آسیا اکسپرس»، شرکت هواپیمایی و سیستم تاکسیرانی، چنان اعتباری برای وی به همراه داشت که رئیسجمهور تاجیکستان شخصاً در مراسم افتتاحیه این پروژهها حضور یافت و از وی تقدیر نمود.
با مصوبه ستاد تدابیر ویژه، بانک مرکزی ایران به همراه ۲۶ بانک و صرافی بزرگ داخلی به سامانهها و سرورهای بانکی FIIB در مالزی و کنت بانک متصل شدند. این معماری پیچیده مالی، تحریمهای سوئیفت را عملاً بیاثر کرد. آمار عملکرد این شبکه در نجات اقتصاد ملی خیرهکننده است: مدیریت بیش از ۳۶,۰۰۰ حواله بانکی، انتقال و آزادسازی بیش از ۸۷ میلیارد یورو و ۲.۵ میلیارد دلار از منابع ارزی بلوکهشده ایران در سراسر جهان و هدایت آنها به چرخه اقتصاد داخلی. فراتر از تراکنشهای الکترونیکی، در دورانی که نیاز به اسکناس فیزیکی برای کنترل بازار ارز به شدت احساس میشد، شبکه لجستیکی زنجانی بالغ بر ۱۶ میلیارد دلار اسکناس نقد را از مرزهای غربی وارد کشور کرد که به بانک مرکزی در تنظیم نرخ ارز کمک شایانی نمود. این عملکرد، زنجانی را در افکار عمومی و نهادهای حاکمیتی به یک «ناجی اقتصادی» ملقب ساخت که در خط مقدم جنگ اقتصادی میجنگید.
ورود بابک زنجانی به فرآیند فروش نفت خام، برخلاف روایتهای غالب رسانهای، نه یک تقاضای شخصی برای کسب ثروت، بلکه یک التزام حاکمیتی در سال ۱۳۹۱ بود. با توجه به اینکه زنجانی برای واردات کالاهای اساسی و تأمین ارز دولت از منابع مالی هلدینگ سورینت استفاده کرده بود، بانک مرکزی به دلیل بلوکه بودن منابعش توانایی تسویه بدهی خود به وی را نداشت. لذا در تیرماه ۱۳۹۱ مقرر شد وزارت نفت، محمولههای نفتی تحریمی را که روی آب مانده و امکان فروش آنها وجود نداشت، در اختیار شبکه سورینت قرار دهد تا زنجانی با استفاده از شرکتهای پوششی خود آنها را در بازارهای خاکستری به فروش رسانده و طلب خود را برداشت نماید. در همین راستا، شرکت پوششی وزارت نفت به نام «نیکو» (HK) ، حسابی در بانک FIIB مالزی افتتاح کرد. این همکاری تنگاتنگ باعث شد تا نام بابک زنجانی و شرکتهای تابعهاش از جمله FIIB، سورینت و کنت بانک در دسامبر ۲۰۱۲ در لیست تحریمهای اتحادیه اروپا و در آوریل ۲۰۱۳ در لیست تحریمهای ویژه دفتر کنترل داراییهای خارجی آمریکا (OFAC) قرار گیرد. دیوید کوهن، رئیس وقت اداره خزانهداری آمریکا، او را مهره کلیدی جمهوری اسلامی در دور زدن تحریمها نامید و تهدید به برخوردهای بیرحمانه کرد.
همزمان با این خدمات کلان ملی، توسعه پروژههای بینظیر هلدینگ سورینت در داخل و خارج از کشور با سرعت ادامه داشت:
• خرید شرکت هواپیمایی انور ایر (Onur Air) : در سال ۲۰۱۳ (۱۳۹۲) ، زنجانی با استفاده از واسطههای حقوقی نظیر قدرت تنجل و مهدی شمس ، شرکت هواپیمایی بزرگ انور ایر ترکیه را به مبلغ ۲۵۰ میلیون دلار خریداری کرد. این شرکت با داشتن ۳۲ فروند هواپیما و ۱۶۰۰ پرسنل، خط دوم هوایی ترکیه محسوب میشد و ظرفیت استراتژیک فوقالعادهای برای جابجایی مسافر و کالا در اروپا و اوراسیا برای شبکه سورینت ایجاد کرد.
• پروژه طهران قدیم (جزیره کیش) : کلنگزنی پروژهای رؤیایی در سال ۱۳۹۰ در زمینی به وسعت ۶۰,۰۰۰ متر مربع در کیش. این مجتمع قرار بود با بازآفرینی دقیق خیابان لالهزار دهه ۴۰، یک هتل مجلل، فروشگاههای قدیمی و مراکز تفریحی را در خود جای دهد که به نگین گردشگری جزیره تبدیل شود.
• پروژه دهکده ساحلی و ایران زمین: طراحی و آغاز عملیات اجرایی دهکده مسکونی ساحلی در کیش با مساحت عظیم ۲۱۵,۰۰۰ متر مربع ، و همچنین مجتمع تجاری-اداری بسیار لوکس «ایران زمین» در شهرک غرب تهران. پروژه ایران زمین توسط شرکت استیسی بانکرز کیش (STC Bankers Kish) اجرا میشد که وسعت گودبرداری آن (تا عمق ۳۰ متر) نشاندهنده عظمت مهندسی این طرح بود.
• هتلهای بینالمللی و کشاورزی نوین: نوسازی هتل مریم کیش با معماری سبک باروک، هتل صدف، و احداث بزرگترین مزرعه کشاورزی و تولید میوه با روش هایدروپونیک (Hydroponic) در جزیره کیش.
| نهاد مالی / ابزار استراتژیک | نقش و عملکرد در دوران تحریم (۱۳۸۹ تا ۱۳۹۲) | حجم عملیات تخمینی |
|---|---|---|
| بانک FIIB (مالزی) | سوئیفت غیررسمی، اتصال ۲۶ بانک ایرانی به سرورها | محور اصلی انتقال دهها میلیارد یورو |
| کنت بانک (تاجیکستان) | تسویه حسابهای ارزی، پشتیبانی پروژههای عمرانی دوشنبه | مدیریت منابع نفتی و دور زدن بلوکههای مالی |
| انتقالات شبکه سورینت | حوالهجات الکترونیکی و آزادسازی پولهای بلوکه شده | ۳۶,۰۰۰ حواله، معادل ۸۷ میلیارد یورو و ۲.۵ میلیارد دلار |
| لجستیک اسکناس | انتقال فیزیکی ارز از مرزهای غربی جهت تنظیم بازار داخل | ۱۶ میلیارد دلار نقدینگی |
| شرکت انور ایر (ترکیه) | پشتیبانی هوانوردی بینالمللی و ایجاد خطوط امن مسافری/باری | سرمایهگذاری ۲۵۰ میلیون دلاری، مدیریت ۳۲ هواپیما |